Camille Dalmas, tong bản tin ngày 02/02/2026 của Aleteia, cho rằng: Để hiểu Đức Leo XIV, người tự nhận mình là “con trai của Thánh Augustinô”, nên tìm hiểu cuốn “Thành phố của Chúa”, kiệt tác của Giám mục thành Hippo.
Việc quân Visigoth cướp phá thành Rome năm 410 sau Công nguyên: đây là sự kiện lịch sử mà Đức Giáo Hoàng Leo XIV đã chọn đề cập trước các nhà ngoại giao từ khắp thế giới, tập trung tại Vatican vào ngày 9 tháng 1. “Chắc chắn, thời đại của chúng ta rất xa những sự kiện đó,” ngài thừa nhận trong bài phát biểu tập trung vào tình hình địa chính trị của thế giới năm 2026.
Nhưng ngài nhấn mạnh thời đại của chúng ta vẫn được nuôi dưỡng như thế nào từ một cuốn sách liên quan trực tiếp đến bước ngoặt lịch sử này: Thành phố của Chúa, được Thánh Augustinô viết từ năm 413 đến năm 426.
Nguồn gốc của Thành phố của Chúa chắc chắn có trước khi thành Rome bị cướp phá: Thánh Augustinô đã đề cập đến kế hoạch viết về hai thành phố mà nhân loại sẽ bị chia rẽ xung quanh từ rất lâu trước đó. Mục tiêu ban đầu của ngài là đáp lại những lý thuyết phổ biến được truyền cảm hứng từ Eusebius thành Caesarea (khoảng 260-339). Vị giám mục kiêm cận thần này, để làm hài lòng Constantinô, đã mô tả Đế quốc La Mã như một phản chiếu của Giêrusalem trên trời, coi nó ít nhất là một mô hình thiên niên kỷ cho toàn bộ Kitô giáo chính trị.
Tuy nhiên, việc thành Rome bị tàn phá đã đảo ngược những quan điểm này: từ đó trở đi, nhiều người — đặc biệt là những người ngoại đạo — đã cáo buộc Kitô giáo thất bại trong việc ngăn chặn thảm họa và gián tiếp chịu trách nhiệm cho sự suy tàn của Đế quốc.
“Tinh thần kiêu ngạo”
Trong 10 chương đầu của Thành phố của Chúa, Giám mục Hippo đã công kích “tinh thần kiêu ngạo” chi phối những lý thuyết này, vốn phần lớn được thừa hưởng từ thần học và triết học ngoại đạo thời bấy giờ. Ngài dựa trên kiến thức sâu rộng về văn học cổ điển để lên án sự bất kính, mê tín và tàn bạo của La Mã ngoại đạo, khẳng định rằng chỉ có đức hạnh của một số công dân mới cho phép nó vươn lên trở thành “caput mundi” — thủ đô của thế giới.
Phản đối chủ nghĩa định mệnh của thời đại mình, Thánh Augustinô khẳng định rằng thiện và ác đều giáng xuống người tốt và người xấu như nhau, và điều phân biệt họ chỉ là cách họ đối diện với bất hạnh và may mắn.
Đối diện với lòng kiêu hãnh của người ngoại giáo, nhưng cũng cả của một số tín hữu Kitô giáo, ngài nhấn mạnh sự đoạn tuyệt mà Chúa Kitô kêu gọi, Đấng đã dành cho nhân loại sự vĩnh hằng chứ không phải những biến cố trần thế. Chính trên cơ sở này, ngài bắt đầu phát triển suy tư của mình về sự cùng tồn tại của hai thành phố đối lập trong cùng một xã hội.
Trong nửa sau của tác phẩm, gồm 12 cuốn, Thánh Augustinô diễn giải các sự kiện và thực tại lịch sử thông qua mô hình hai thành phố của ngài. Thành phố thứ nhất là thành phố của Thiên Chúa. Đức Giáo Hoàng Leo XIV giải thích rằng nó “là vĩnh cửu và được đặc trưng bởi tình yêu vô điều kiện của Thiên Chúa (amor Dei), cũng như tình yêu thương tha nhân, đặc biệt là người nghèo.” Thành phố thứ hai là thành phố trần gian, được thúc đẩy bởi lòng tự yêu bản thân kiêu hãnh và khát vọng quyền lực và vinh quang. Đó là nơi tạm thời mà con người sống cho đến khi chết, và đối với Thánh Augustinô, nó được thể hiện bởi Đế quốc La Mã. Ngày nay, Đức Giáo Hoàng lưu ý, thành phố này sẽ bao gồm “tất cả các thể chế xã hội và chính trị, từ gia đình đến quốc gia và các tổ chức quốc tế.”
Hai “thành phố” cùng tồn tại
Thánh Augustinô tóm tắt: “Hai tình yêu đã tạo nên hai thành phố: tình yêu bản thân đến mức khinh thường Thiên Chúa, đó là thành phố trần gian; tình yêu Thiên Chúa đến mức khinh thường bản thân, đó là thành phố thiên đường”. Tuy nhiên, khi mô tả Giê-ru-sa-lem trên trời và La Mã của các hoàng đế La Mã, ngài không đối lập thế giới bên kia với hiện tại, cũng không đối lập Giáo hội với Nhà nước.
Ngài khẳng định: “Hai thành phố, trên thực tế, hòa lẫn và lẫn lộn với nhau trong suốt cuộc đời trần gian này cho đến khi chúng được phân tách trong Ngày Phán Xét Cuối Cùng”.
Do đó, hai thành phố cùng tồn tại cả trong đời sống công cộng và trong trái tim con người. Phát biểu trước các nhà ngoại giao, Đức Giáo Hoàng Leo XIV nhấn mạnh rằng, theo quan điểm này, “mỗi người trong chúng ta là một nhân vật chính và do đó chịu trách nhiệm về lịch sử.”
Giám mục thành Hippo cũng nhấn mạnh vai trò độc đáo của các Kitô hữu, những người được Thiên Chúa kêu gọi sống trong thành phố trần gian với trái tim và tâm trí hướng về thành phố thiên đường, đó là “quê hương đích thực” của họ.
Suy gẫm về những vấn đề cơ bản
Như Thánh Augustinô nhấn mạnh, điều này không có nghĩa là các Kitô hữu nên thờ ơ với chính trị, mà là họ nên tìm cách áp dụng đạo đức Kitô giáo, được soi sáng bởi đức tin của họ, vào việc quản lý dân sự của các dân tộc.
Do đó, Thánh Augustinô cảnh báo về những nguy hiểm nghiêm trọng đối với đời sống chính trị phát sinh từ những sự xuyên tạc lịch sử hoặc một hình thức lý tưởng hóa nhà lãnh đạo. Đức Giáo Hoàng khẳng định: “Thành phố của Chúa không đề xuất một chương trình chính trị. Thay vào đó, nó đưa ra những suy gẫm quý giá về các vấn đề cơ bản liên quan đến đời sống xã hội và chính trị, chẳng hạn như việc tìm kiếm một sự chung sống công bằng và hòa bình hơn giữa các dân tộc”.
Cuối cùng, trong một thời đại được đánh dấu bởi sự bất ổn, bạo lực và sự lung lay của một trật tự chính trị đã từng tồn tại… Từng được cho là vĩnh cửu, Thánh Augustinô đã đưa ra một suy tư sâu sắc về hòa bình, rất phù hợp với thời đại chúng ta. Đức Giáo Hoàng Leo XIV đã nhấn mạnh điểm này với các nhà lãnh đạo thế giới, trích dẫn lời ngài một cách đầy đủ:
Không ai lại không mong muốn hòa bình. Bởi vì ngay cả những kẻ gây chiến cũng chỉ mong muốn chiến thắng; nghĩa là, họ mong muốn đạt được hòa bình trong vinh quang. Bởi vì chiến thắng chẳng phải là chinh phục những kẻ chống lại chúng ta sao? Và khi điều này được thực hiện thì sẽ có hòa bình… bởi vì ngay cả những kẻ cố tình phá vỡ nền hòa bình mà họ đang sống cũng không hề ghét hòa bình, mà chỉ muốn nó được thay đổi thành một nền hòa bình phù hợp hơn với họ. Do đó, họ không mong muốn không có hòa bình, mà chỉ mong muốn có được nền hòa bình mà họ mong muốn.