4. 4. Dấn thân cuộc đời trong viễn tượng sinh hoa kết trái

Làm thế nào chúng ta có thể giúp đỡ chủ thể đạo đức “duy cảm tính” ngày nay, một con người có thể hứa hẹn một cảm xúc, nhưng không hứa hẹn một cuộc đời? Chúng ta đã nói về xã hội nói chung. Ở đây, chế độ ly hôn hợp pháp có tác động giáo dục rất tiêu cực đến những người sắp kết hôn. Đây là một trong những biểu hiện rõ ràng nhất của “văn hóa tạm bợ” mà Đức Giáo Hoàng Phanxicô đã cảnh báo chúng ta.(29) Một lý do quan trọng khác khiến nhiều người ngày nay thấy khó khăn khi hứa nguyện trọn đời với nhau là vì họ không nhìn nhận cuộc sống của mình như một tổng thể. Họ xem cuộc sống như một sự tích lũy những giai đoạn có thể hoán đổi cho nhau mà không có bất cứ sự thống nhất cố hữu nào. Theo một số tác giả, nền văn hóa hiện tại của chúng ta đã trở thành nạn nhân của “chủ nghĩa nguyên tử thời gian”, tức là “một cách hiểu về cuộc sống được tạo thành từ những đơn vị thời gian có thể hoán đổi cho nhau và về cơ bản là giống hệt nhau”. (30) Việc quên rằng có một vòng đời được tạo thành từ các giai đoạn riêng biệt có thể dẫn đến những tình huống kỳ lạ. Vì vậy, có lần Max Scheler kể lại cuộc gặp gỡ kỳ lạ của mình với một người đàn ông lớn tuổi cư xử như thể ông ta mới mười tám tuổi. (31) Trường hợp của ông là một bệnh tâm thần được chứng thực lâm sàng. Tuy nhiên, nhiều người cùng thời với chúng ta lại sống theo cách tương tự mà không thực sự mắc phải vấn đề tâm thần. Khó khăn của họ nằm ở xu hướng nhìn cuộc sống như một tổng thể ngẫu nhiên của những phần rời rạc, trong khi thực tế, cuộc sống giống như một bản giao hưởng, trong đó mỗi phần, chính xác trong sự khác biệt của nó với tất cả những điều khác, có liên quan theo một cách có ý nghĩa và gần như cần thiết đến tổng thể, làm cho tổng thể trở nên đẹp đẽ. (32) Nhiều người đương thời của chúng ta thiếu ý tưởng rằng họ không chỉ là người quản lý những gì xảy đến với mình mà họ là nghệ sĩ của cuộc đời mình. Để trở thành một nghệ sĩ, để xây dựng cuộc sống của mình, người ta cần một dự án. Để có một dự án, người ta cần một mục tiêu. Chúng tôi muốn đề xuất rằng chính ở đây, chúng ta có thể tìm thấy một trong những lý do cốt lõi khiến nhiều người hiện đại không thể hứa hẹn: họ không còn nhận thức được một mục tiêu hay kết thúc nào có thể mang lại ý nghĩa cho cuộc sống của họ nói chung. Như Đức Giáo Hoàng Phanxicô đã nói một cách tuyệt vời: “Hứa hẹn tình yêu vĩnh cửu là điều có thể khi chúng ta nhận thức được một kế hoạch lớn hơn những ý tưởng và cam kết của riêng mình, một kế hoạch nâng đỡ chúng ta và cho phép chúng ta trao phó hoàn toàn tương lai của mình cho người mà chúng ta yêu.” (33) Về cơ bản, con người đã đánh mất ý tưởng về sự sinh hoa kết trái của tình yêu. Chúa Giêsu nói với các môn đệ của Người điều mà chúng ta có quyền tin, Người nói với mỗi con người: “Ta đã chọn các con và chỉ định các con để các con đi và sinh hoa trái và hoa trái các con tồn tại” (Ga 15:16). Bất cứ thực tại tổng hợp nào cũng bắt nguồn từ mục đích hay mục tiêu của nó. Sự sống chỉ có thể có sự thống nhất nếu nó có một mục đích, một cứu cánh hay một mục tiêu.

Chúa Giêsu nói với chúng ta rằng mục đích này là sự thành tựu, và trước thời đại hiện đại, lời của Người hẳn đã hiển nhiên đối với bất cứ người đọc hay người nghe nào. Cuộc sống không chỉ đơn thuần là sống. Nếu chúng ta không mong muốn điều gì hơn là sống, thì chẳng mấy chốc chúng ta sẽ bắt đầu chán ghét cuộc sống. Hầu như không có điều gì mà con người, đặc biệt là giới trẻ, khao khát trong cuộc sống cho bằng một sứ mệnh, một điều gì đó để sống và có thể chết vì nó. Cho đến gần đây, người ta thấy rất rõ nỗ lực cao quý này tự nhiên gắn liền với gia đình. Nhận ra mình là con trai hay con gái, người ta trân trọng và đón nhận món quà sự sống nguyên thủy. Đáp lại bằng lòng biết ơn món quà sự sống mà mình đã tự do nhận được, người ta nhận ra tiếng gọi truyền lại sự sống này trong tình yêu: trở thành vợ chồng, những người cùng được kêu gọi trở thành cha mẹ, (34) Đối với hầu hết mọi người, chính trong gia đình, họ bắt đầu sống vì người khác, họ bắt đầu đáp lại ơn gọi bẩm sinh của mình là sống chung trong tình yêu thương sinh hoa trái. Ngay cả đối với những người nhận được lời kêu gọi sống tiết dục vì Nước Trời, cấu trúc nền tảng này vẫn còn nguyên vẹn. Họ cũng được kêu gọi sinh hoa trái. Họ không chỉ từ bỏ những thú vui giao hợp vì Nước Trời. Họ cũng từ bỏ sự sinh hoa trái trần thế của mình: có một gia đình và có con cái. Lời hứa của Chúa Giêsu dành cho họ là một phần thưởng vô cùng dồi dào chính vì sự từ bỏ này; phần thưởng của họ sẽ là sự sinh sôi nảy nở về mặt tinh thần: “Thật, Thầy bảo các con: Chẳng hề có ai bỏ nhà cửa, vợ con, anh em, cha mẹ hay con cái vì Nước Thiên Chúa, mà lại không được gấp bội ở đời này, và sự sống vĩnh cửu ở đời sau” (Lc 18: 29).

Bằng cách tách biệt tình dục khỏi bất cứ ý niệm nào về sự sinh hoa trái, cuộc cách mạng tình dục đã tầm thường hóa tình dục, khép lại ý niệm tình dục của con người có liên quan đến ơn gọi cơ bản nhất của con người, tức là với chính ý nghĩa cuộc đời của họ. Tuy nhiên, không hề có tình dục thoáng qua. Mỗi khi một người nam và một người nữ kết hợp trong xác thịt, họ cũng kết hợp trong tâm hồn sâu thẳm nhất của họ. Một mối liên kết tinh thần được tạo ra sẽ kéo dài suốt đời, dù cuộc gặp gỡ có thể là ngẫu nhiên: “Ai kết hợp với gái mại dâm thì nên một thân thể với nó” (1 Cr 6:16). Tình dục tách biệt là điều không thể về mặt nhân học. Con người trở nên gắn bó sâu sắc nhất với người mà họ quan hệ tình dục. Mỗi khi con người thay đổi bạn tình, những người bạn tình trước đó sẽ mang theo một phần của họ, và do đó, cuối cùng họ sẽ tách rời khỏi chính mình. Việc thay đổi bạn tình phân mảnh người ta. Về vấn đề này, nhà xã hội học Jay Teachman trình bày dữ liệu thống kê cho thấy những phụ nữ lần đầu tiên quan hệ tình dục với người sẽ trở thành bạn đời của họ hoặc sẽ trở thành bạn đời của họ có nguy cơ thất bại trong hôn nhân thấp hơn những người đã từng có nhiều quan hệ tình dục với nhiều người bạn đời khác. (35) Ông nhấn mạnh rằng theo những phát hiện của ông, việc quan hệ tình dục trước hôn nhân hoặc sống chung với người chồng tương lai của một người phụ nữ dường như không làm tăng nguy cơ thất bại trong hôn nhân sau này và cho thấy dữ liệu này ủng hộ việc chấp nhận quan hệ tình dục trước hôn nhân và sống thử như những tập tục văn hóa được chấp nhận. (36) Tuy nhiên, thật khó để thấy cách giải thích này có thể suy ra từ những sự kiện được mô tả. Khi một người đàn ông và một người đàn bà đến với nhau một cách thân mật trước khi kết hôn, ngay cả khi họ nghiêm túc về mối quan hệ của mình hoặc đã đính hôn, họ vẫn chưa biết chắc chắn rằng người bạn đời hiện tại của họ chắc chắn sẽ là người phối ngẫu tương lai của mình. Nếu cuối cùng anh ta không phải là người phối ngẫu tương lai, có thể nói rằng theo kết quả nghiên cứu, cuộc hôn nhân tương lai với một người bạn đời khác sẽ phải chịu một gánh nặng nghiêm trọng.

Nghiên cứu của Teachman cho thấy rằng lần quan hệ tình dục đầu tiên nói riêng tạo ra một mối liên kết đặc biệt mạnh mẽ. Điều này được phát biểu rất rõ trong bộ phim hư vô chủ nghĩa gần như không thể chịu đựng được The Great Beauty (La Grande Bellezza) của Paolo Sorrentino. Jep Gambardella, nhân vật chính, do Toni Servillo thủ vai, dành cả cuộc đời hoàn toàn phân mảnh của mình để nhảy từ bông hoa này sang bông hoa khác, tìm kiếm Great Beauty - một thứ gì đó mang lại hương vị cho cuộc sống và làm cho nó có ý nghĩa. Tuy nhiên, anh ta không bao giờ tìm thấy nó, nên câu chuyện về cuộc đời anh ta, "sự thống nhất trong câu chuyện" của nó - như Alasdair MacIntyre gọi (37), có thể được tóm tắt một cách phù hợp bằng những lời cuối cùng của bộ phim: "Blah, blah, blah." Tất cả những gì còn lại chỉ là sự phân mảnh của câu chuyện. Tuy nhiên, khi xem xét kỹ hơn, ta có thể thấy rằng vấn đề chính của Jep Gambardella không phải là việc anh ta không thể tìm thấy Người Đẹp Tuyệt Trần. Vấn đề chính của anh ta là anh ta đã tìm thấy nó - ở người phụ nữ đầu tiên anh ta từng yêu, và cũng là người mà anh ta đã có trải nghiệm tình dục đầu tiên rồi lại đánh mất nó. Toàn bộ cuộc đời anh ta sẽ được đánh dấu bằng sự mất mát này. Mọi mối quan hệ khác sau đó đều trở nên tầm thường. Sự mất mát Người Đẹp Tuyệt Trần đã tước đi của anh ta bất cứ mục đích sống đích thực nào, dù anh ta giàu có và được kính trọng. Theo cách diễn giải này, người ta có thể nói rằng - có lẽ mỉa mai vì có thể là vô tình - thông điệp cơ bản của bộ phim đề cập nhiều đến những cuộc gặp gỡ tình dục hời hợt chính là: không có tình dục bừa bãi.

Người ta thường cho rằng việc giữ gìn những gì còn nguyên vẹn sẽ hữu hiệu hơn nhiều so với việc sửa chữa những gì đã đổ vỡ. Vì lý do này, việc chuẩn bị hôn nhân từ xa là vô cùng quan trọng, và có lẽ nên bắt đầu ở độ tuổi trước khi thanh thiếu niên trong một xã hội nhất định có xu hướng hoạt động tình dục, tức là trước tuổi thiếu niên ở phương Tây. Họ nên được dạy về ý nghĩa của tình dục con người, cụ thể là tình dục vì tình yêu vợ chồng. Bằng cách này, họ cũng sẽ hiểu một cách tự nhiên ý nghĩa của việc tiết dục trước hôn nhân. Rõ ràng là Giáo hội được kêu gọi để băng bó vết thương và chữa lành, nhưng, như bất cứ bác sĩ nào cũng biết, phương thuốc tốt nhất là phòng ngừa: tránh để người ta bị tổn thương ngay từ đầu. Giới trẻ cởi mở hơn nhiều khi lắng nghe về đức khiết tịnh so với những gì người ta thường nghĩ. Các buổi nói chuyện về đức khiết tịnh, do Văn phòng Đời sống Sinh viên của trường đại học mà tôi từng theo học tổ chức, thường nằm trong số những chương trình ngoại khóa có nhiều người tham dự nhất. Hầu như không có một chủ đề nào khác mà tất cả chúng tôi, những sinh viên, đều khao khát tìm hiểu cho bằng câu hỏi về ý nghĩa thực sự của tình dục con người. Khiết tịnh không có nghĩa là kìm nén ham muốn tình dục mà là mở ra một chân trời ý nghĩa mà trong bối cảnh của nó ham muốn tình dục có thể được hòa nhập. Chính vì việc thực hành tình dục của chúng ta là vì tình yêu vợ chồng, nghĩa là vì nó liên quan đến một ơn gọi sống, nên khiết tịnh không mang tính kìm nén mà đẹp đẽ. Tiết dục hoàn toàn không phải là sự kìm nén tiêu cực đối với tình dục “xấu xa”. Nó không phải là tiết dục khỏi mà là tiết dục vì: vì người bạn đời tương lai của mình, người mà việc giữ gìn bản thân là điều đẹp đẽ, hấp dẫn và ý nghĩa, vì người mà ta muốn xây dựng một cuộc sống chung. Bất cứ quan điểm nào khác về tình dục con người đều làm giảm giá trị của nó và khiến chủ thể đạo đức bị tổn thương và phân mảnh.

Nhưng người ta có thể nói, “Làm sao xây dựng một cuộc sống chung khi phải đối diện với số phận? Làm sao tôi có thể hứa hẹn cuộc đời mình, nếu tôi không biết tương lai sẽ ra sao?” Đúng vậy; rất thường xuyên có những điều xảy ra trong cuộc sống nằm ngoài quyền lực của chúng ta: bệnh tật, khó khăn kinh tế, vấn đề con cái. Trong tình huống này - được gọi là thân phận chung của con người - làm sao có thể hứa hẹn cuộc sống của mình, bao gồm cả những gì mình mong muốn cho tương lai, chứ không chỉ là sự chân thực của cảm xúc, vốn chỉ bao gồm những gì mình cảm thấy ở hiện tại? Ở đây, Robert Spaemann mang đến cho chúng ta một suy gẫm sâu sắc khi ông cho rằng bằng cách trao đổi lời thề hôn nhân, đôi vợ chồng không chỉ đơn giản cam kết giữ vững lời hứa với ý chí sắt đá, ngay cả khi họ có thể cảm thấy khác đi, ngay cả khi họ có thể hối hận về lựa chọn của mình và thay đổi suy nghĩ. (38) Thay vào đó, lời thề hôn nhân ngụ ý lời hứa sẽ làm mọi thứ trong khả năng của một người để tránh rơi vào những tình huống khiến một người phải xem xét lại cam kết của mình với người kia. Mặc dù cảm xúc của chúng ta không nằm trong tầm kiểm soát trực tiếp, nhưng những quyết định hàng ngày của chúng ta thì có. Chính nhờ những lựa chọn lớn nhỏ chúng ta thực hiện mỗi ngày mà mỗi người chúng ta phát triển tính cách và nhân cách của mình. Chúng ta không ngừng thay đổi, và những lựa chọn của chúng ta là một nhân tố quan trọng trong quá trình này. Theo Spaemann, lời thề hôn nhân là lời hứa không xem sự phát triển tính cách của một người như một biến số độc lập có thể hoặc không thể tương thích ở một mức độ nào đó với sự phát triển tính cách của người kia,” (39) Do đó, câu hỏi đặt ra là “Sự lựa chọn này sẽ có tác động như thế nào đến mối quan hệ với người phối ngẫu của tôi?” sẽ trở thành tiêu chuẩn quyết định cho bất cứ quyết định nào mà một người đã kết hôn phải đưa ra. Bằng cách bước vào bậc hôn nhân, một người tự do từ bỏ đặc quyền được lựa chọn chỉ dựa trên sở thích cá nhân. Nếu, với tư cách là một người độc thân, tôi sống ở Rome và nhận được lời mời làm việc tại Hoa Kỳ, câu hỏi duy nhất tôi cần hỏi là liệu tôi có thích công việc đó hay không. Nếu tôi đã kết hôn, tôi cũng sẽ cần hỏi vợ tôi xem cô ấy có muốn chuyển đến sống cùng tôi không, và nếu không, việc để cô ấy ở một quốc gia khác và chỉ về nhà với cô ấy mỗi tháng một lần sẽ ảnh hưởng thế nào đến mối quan hệ của chúng tôi. Đây là những lựa chọn hoàn toàn được ủy thác cho tự do của chúng tôi và làm cho cuộc hôn nhân của chúng tôi thành công hay thất bại.

Tuy nhiên, trong hành trình của một cuộc sống chung, sẽ luôn có những điều thực sự xảy ra, những sự kiện hoàn toàn không liên quan đến những lựa chọn trước đây của chúng tôi và chúng tôi hoàn toàn không phải chịu trách nhiệm. Nhưng ngay cả ở đây, một cặp vợ chồng không hoàn toàn phụ thuộc vào số phận. Mặc dù theo định nghĩa, chúng ta không thể chọn những gì tự nhiên xảy ra, nhưng chúng ta luôn có thể chọn cách phản ứng với nó. Như Spaemann đã viết, “Hôn nhân được xây dựng trên khả năng của mỗi người trong việc tạo ra một cấu trúc cho cuộc sống của họ, độc lập với những sự kiện bất ngờ, giải thoát bản thân khỏi sự kiểm soát của may rủi bằng cách quyết định trước một lần và mãi mãi cách xử lý những sự kiện đó.” (40) Kết hôn có nghĩa là một số lựa chọn mà người ta có thể có để phản ứng lại một cú đánh của số phận đã bị đóng lại, bởi vì hôn nhân là “sự chia sẻ vận mệnh suốt đời”. (41) Việc không còn để ngỏ tất cả các lựa chọn lý thuyết không có nghĩa là người ta không còn tự do. Nó chỉ có nghĩa là phạm vi lựa chọn của người ta đã bị giới hạn, (42) Dù sao thì người ta cũng không thể hiện thực hóa tất cả các lựa chọn. Ở đây, người đã kết hôn không ở trong bất cứ tình huống nào khác biệt về chất so với tình huống chung của con người: ngay khi chúng ta bước qua một cánh cửa, chúng ta đóng tất cả những cánh cửa khác. Như Maurice Blondel đã chỉ ra một cách thuyết phục, “Chúng ta không tiến lên, chúng ta không học hỏi, chúng ta không làm giàu cho bản thân nếu không đóng lại cho mình mọi con đường, trừ một, và bằng cách làm mình nghèo đi tất cả những gì chúng ta có thể biết hoặc đạt được bằng cách khác... Tôi phải dấn thân dưới nỗi đau có thể mất tất cả,” (43) Tự do được ban cho để được cho đi, và chỉ khi được cho đi thì nó mới được hiện thực hóa. Bằng cách muốn mở ra tất cả các lựa chọn, chúng ta không chọn bất cứ điều gì. Nhưng chẳng bao lâu, tất cả các lựa chọn mà chúng ta đã có hoặc nghĩ rằng mình có sẽ tự chúng đóng lại.

Còn 1 kỳ