Ellie Geranmayeh, Phó Giám đốc Chương trình Trung Đông và Bắc Phi tại Hội đồng Quan hệ Đối ngoại Châu Âu, trong bản tin ngày 27 tháng 3 năm 2026 của tạp chí Foreign Affairs, cho hay: Cả Hoa Kỳ lẫn Iran đều muốn áp đặt các điều khoản—nhưng thực tế không bên nào có thể làm được điều đó
Bà cho rằng: Khi cuộc chiến với Iran tiếp diễn và ngày càng tốn kém, những dấu hiệu về một thỏa thuận ngừng bắn tiềm năng đã xuất hiện từ Washington. Sau khi đe dọa ném bom các nhà máy điện của Iran nếu nước này không mở lại eo biển Hormuz, Tổng thống Mỹ Donald Trump đã nguôi giận và đồng ý một thời gian ân hạn ngắn, hiện đã được gia hạn đến ngày 6 tháng 4, để xem liệu có thể tìm ra giải pháp đàm phán hay không. Chính quyền Trump đã gửi cho Iran một kế hoạch 15 điểm về thỏa thuận ngừng bắn thông qua các trung gian Pakistan, các điều khoản được báo cáo về cơ bản là yêu cầu đầu hàng vô điều kiện.
Đây không phải lần đầu tiên Trump ra lệnh tấn công Iran, cũng không phải lần đầu tiên ông ta cố gắng nhanh chóng chấm dứt xung đột theo điều kiện riêng của mình. Vào tháng 6 năm 2025, sau 12 ngày ném bom dữ dội vào nước này, Trump tuyên bố ngừng bắn ngay lập tức. Ông ta tuyên bố chiến thắng và nói rằng Hoa Kỳ đã “xóa sổ” chương trình hạt nhân của Iran. Thỏa thuận ngừng bắn đó không cần đến bất cứ cuộc đàm phán thực sự nào: Washington thông báo với Tehran rằng họ sẽ ngừng ném bom và kiềm chế Israel, và Iran đồng ý ngừng bắn đáp trả.
Nhưng việc chấm dứt cuộc chiến hiện tại sẽ không đơn giản. Mặc dù Trump có thể nghĩ rằng ông ta có thể quyết định khi nào cuộc chiến này kết thúc, nhưng Washington không phải đối diện với cùng loại xung đột hay cùng loại lãnh đạo ở Tehran như hồi tháng 6. Iran đã bác bỏ kế hoạch 15 điểm của Trump và đưa ra các đề xuất phản công của riêng mình. Giờ đây, trừ khi cả hai bên nhượng bộ, bế tắc sẽ tiếp tục, và Hoa Kỳ thậm chí có thể bị cuốn vào một cuộc xâm lược trên bộ nguy hiểm—viễn cảnh này đang ngày càng lớn khi Washington triển khai hàng nghìn lính thủy đánh bộ đến Trung Đông.
Để chấm dứt cuộc chiến tranh tự hủy hoại này, các nước bạn bè của Mỹ cần giúp nước này thoát khỏi nó trước khi quá muộn. Cộng đồng quốc tế—và đặc biệt là một liên minh hòa giải do các quốc gia có ảnh hưởng với cả Trump và Tehran dẫn đầu—phải tăng gấp đôi nỗ lực để đạt được một lệnh ngừng bắn cần thiết khẩn cấp, khác với lệnh ngừng bắn được công bố hồi tháng Sáu, phải được đàm phán nghiêm túc và có thể duy trì.
KHÔNG CÓ LỐI THOÁT DỄ DÀNG
Khi Trump ra lệnh tấn công chính xác vào Iran vào tháng 6 năm 2025, chúng được thực hiện trong một khoảng thời gian ngắn và chỉ tập trung vào việc làm suy yếu chương trình hạt nhân của nước này. Thông điệp từ Washington gửi tới Tehran tương đối rõ ràng: Nhà Trắng đã bị kéo vào cuộc chiến một cách bất đắc dĩ bởi một cuộc tấn công bất ngờ của Israel vào Iran, và để chấm dứt xung đột, Trump đã ra lệnh cho máy bay ném bom của Mỹ phá hủy các địa điểm hạt nhân quan trọng của Iran. Đây là một chiến dịch vào và ra nhanh chóng của Hoa Kỳ. Iran đã đáp trả bằng một cuộc tấn công vào căn cứ quân sự lớn nhất của Hoa Kỳ trong khu vực, ở Qatar, nhưng cuộc tấn công này được tính toán cẩn thận để tránh gây thương vong cho người Mỹ và để bảo toàn mối quan hệ của Tehran với các nước láng giềng.
Nhưng trong cuộc chiến này, Hoa Kỳ và Israel đã hợp tác với nhau ngay từ đầu. Trong tuyên bố ban đầu của Trump vào ngày 28 tháng 2 rằng các cuộc tấn công vào Iran đã bắt đầu, ông đã khuyến khích người Iran "tiếp quản" chính phủ của họ, cho thấy rằng thay đổi chế độ ít nhất là một phần mục tiêu. Đối diện với mối đe dọa hiện hữu, phản ứng của Iran mạnh mẽ hơn nhiều. Nước này đã sử dụng máy bay không người lái và tên lửa để tấn công các mục tiêu bên trong Israel cũng như cơ sở hạ tầng quân sự và dân sự ở các nước láng giềng. Quan trọng nhất, Iran đã áp đặt một cuộc phong tỏa trên thực tế đối với eo biển Hormuz bằng cách đe dọa và trong một số trường hợp tấn công các tàu đang di chuyển. Những hành động này đã gây ra sự tăng vọt giá năng lượng hoàn cầu, châm ngòi cho một cuộc chiến khu vực, làm tắc nghẽn các cửa ngõ kinh tế quan trọng và đe dọa kéo các nước NATO như Thổ Nhĩ Kỳ trực tiếp vào cuộc xung đột.
Iran cũng đang mở rộng số lượng các bên tham chiến thay mặt mình. Không giống như cuộc chiến hồi tháng Sáu, Iran đang sử dụng các nhóm vũ trang đồng minh trên khắp Trung Đông để leo thang chiến tranh trên nhiều mặt trận. Iran đang tiến hành các hoạt động chung ở Lebanon với Hezbollah, lực lượng đã thể hiện khả năng hoạt động mạnh mẽ bất chấp các chiến dịch ném bom và tấn công trên bộ của Israel. Các nhóm kháng chiến vũ trang do Iran hậu thuẫn ở Iraq có thể đứng sau các cuộc tấn công gần đây nhằm vào các nhóm người Kurd bất đồng chính kiến ở khu vực biên giới, với mục đích rõ ràng là ngăn chặn họ phát động một cuộc tấn công trên bộ vào lãnh thổ Iran. Và Iran có thể yêu cầu lực lượng Houthi ở Yemen đóng cửa eo biển Bab el Mandeb, một cửa ngõ hàng hải quan trọng giữa Biển Đỏ và Vịnh Aden, nơi mà Ả Rập Xê Út kiểm soát. Ả Rập Xê Út đang trông chờ vào điều đó.
Khi cuộc xung đột mở rộng và liên quan đến các bên mới với những lợi ích riêng, việc áp đặt và duy trì lệnh ngừng bắn sẽ ngày càng khó khăn. Ngay cả khi Iran và Hoa Kỳ đồng ý một thỏa thuận ngừng bắn nhằm ngăn chặn cuộc khủng hoảng năng lượng toàn cầu và ổn định thị trường, cuộc chiến ở Lebanon có khả năng vẫn tiếp diễn như một chiến trường khác mà Israel và Iran giao tranh với nhau. Một cuộc chiến leo thang ở Lebanon giữa Israel và Hezbollah có thể làm suy yếu bất cứ tiến trình ngoại giao rộng lớn nào giữa Iran và Hoa Kỳ.
Trừ khi cả hai bên nhượng bộ, tình trạng bế tắc sẽ tiếp tục.
Việc Hoa Kỳ và Israel sát hại hàng loạt các quan chức cấp cao của Iran cũng khiến lệnh ngừng bắn trở nên khó khăn hơn so với cuộc chiến hồi tháng Sáu. Mặc dù Israel luôn hy vọng vào sự thay đổi chế độ ở Iran, cuộc chiến này đã dẫn đến sự trỗi dậy của một tầng lớp quân sự và an ninh cứng rắn hơn trong Cộng hòa Hồi giáo. Vụ ám sát lãnh đạo tối cao của Iran, Ali Khamenei, đã đưa con trai ông là Mojtaba lên vị trí cao hơn, người có liên hệ chặt chẽ với một số bộ phận trong bộ máy an ninh của Iran có lập trường đối đầu hơn với Hoa Kỳ. Trong hai tuyên bố công khai đầu tiên kể từ khi nhậm chức, ông ta tỏ ra thách thức và không hề đề cập đến việc chấm dứt chiến tranh. Mohammad Bagher Ghalibaf, một đồng minh thân cận của nhà lãnh đạo tối cao mới và là cựu chỉ huy của Lực lượng Vệ binh Cách mạng Hồi giáo (IRGC), mới đây đã tuyên bố trên X: “Chúng tôi tin rằng kẻ xâm lược phải bị trừng phạt và bị dạy cho một bài học để ngăn chặn chúng tấn công Iran một lần nữa.”
Việc Israel ám sát Ali Larijani, người đứng đầu an ninh của Iran, càng làm giảm khả năng đạt được lệnh ngừng bắn nhanh chóng. Larijani nổi tiếng là người dung hòa giữa các phe phái chính trị và quân sự trong hệ thống và ủng hộ sự lãnh đạo ôn hòa hơn cũng như việc đàm phán, dù với những điều khoản cứng rắn, với Hoa Kỳ. Ông đã được thay thế bởi một cựu chỉ huy IRGC cứng rắn hơn nhiều. Larijani có thể là một nhân vật quan trọng trong việc đạt được thỏa thuận với Trump, điều này có thể đã ảnh hưởng đến quyết định của Israel trong việc nhắm mục tiêu vào ông như một phần nỗ lực nhằm phá hoại ngoại giao.
Luận lý học rõ ràng của Iran là họ cần gây ra đủ thiệt hại để buộc Israel và Hoa Kỳ phải kết luận rằng họ sẽ không đầu hàng. Tehran cũng lo ngại việc cho phép các đối thủ của mình tập hợp lại và tái vũ trang. Do đó, các nhà lãnh đạo Iran có khả năng sẽ từ chối một thỏa thuận ngừng bắn tương tự như ở Lebanon và Dải Gaza, điều đã cho phép Israel quay trở lại và tấn công lần nữa. Trừ khi một thỏa thuận cung cấp cho Tehran một số đảm bảo an ninh và các ưu đãi kinh tế, nếu không, họ có thể sẽ tiếp tục kéo dài xung đột và lôi kéo Trump vào một cuộc chiến tranh tiêu hao.
ĐẠT ĐƯỢC SỰ ĐỒNG Ý
Một liên minh các nhà trung gian hòa giải mới nổi do Ai Cập, Pakistan và Thổ Nhĩ Kỳ dẫn đầu phải huy động lực lượng để gây áp lực lên Iran và Hoa Kỳ nhằm đẩy nhanh một thỏa thuận ngừng bắn. Một con đường để làm điều đó là tận dụng nhu cầu chung toàn cầu về việc mở lại eo biển Hormuz và kiểm soát giá năng lượng đang tăng cao. Hơn 30 quốc gia đã bày tỏ mong muốn có các biện pháp cho phép tự do hàng hải qua eo biển. Liên minh nên hỗ trợ đầy đủ cho Trump trong việc đảm bảo rằng tuyến đường này vẫn mở - ví dụ như rà phá thủy lôi và cung cấp lực lượng hộ tống hải quân cho các tàu thương mại - nhưng chỉ sau khi đạt được một thỏa thuận ngừng bắn bền vững. Liên minh trung gian này cũng cần thuyết phục Tehran giảm đáng kể các cuộc tấn công vào các nước láng giềng để mở đường cho một lệnh ngừng bắn. Bộ ba quốc gia đứng đầu liên minh có thể sử dụng bản sắc chung là các quốc gia đa số Hồi giáo để cùng nhau gây áp lực lên các nhà lãnh đạo Iran nhằm thúc đẩy hợp tác. Trung Quốc, quốc gia mua khoảng 90% lượng dầu thô xuất khẩu của Iran, cũng có thể tận dụng sức mạnh kinh tế của mình để gây sức ép buộc Tehran giảm leo thang. Bắc Kinh trước đây đã làm trung gian cho một thỏa thuận cải thiện quan hệ giữa Iran và Ả Rập Xê Út, và viễn cảnh một cuộc chiến kéo dài có thể khuyến khích nước này tái khởi động các nỗ lực ngoại giao để giúp đạt được một lệnh ngừng bắn.
Liên minh sau đó nên gây áp lực lên cả Washington và Tehran để họ thực tế hơn về các điều kiện mà họ có thể đặt ra trong một thỏa thuận chấm dứt giao tranh. Nhà Trắng đã mắc sai lầm khi gắn các cuộc đàm phán ngừng bắn với một thỏa thuận lớn. Đề xuất của Mỹ được cho là bao gồm nhiều vấn đề, bao gồm việc chấm dứt làm giàu uranium, hạn chế tên lửa và chấm dứt sự hỗ trợ của Iran cho các nhóm vũ trang trong khu vực. Nhưng các cuộc đàm phán chi tiết cần thiết để giải quyết các tranh chấp lớn hơn phải diễn ra sau khi bom ngừng rơi, chứ không phải là một điều kiện tiên quyết.
Tehran thận trọng không muốn để các đối thủ tập hợp lại và tái vũ trang.
Hoa Kỳ cũng phải thừa nhận rằng một lệnh ngừng bắn bền vững đòi hỏi một quá trình đàm phán thực sự; nó không thể được áp đặt đơn phương với các điều khoản tối đa. Thật viển vông khi nghĩ rằng Iran sẽ đồng ý hạn chế khả năng tên lửa của mình trong một cuộc chiến mà những vũ khí như vậy đã chứng tỏ là công cụ trả đũa chính của nước này. Tehran cũng cần phải thực tế trong các yêu cầu của mình. Nước này phải chấp nhận rằng họ sẽ cần phải loại bỏ hoàn toàn các mối đe dọa quân sự đối với giao thông trên eo biển Hormuz và từ bỏ yêu cầu bồi thường cho cuộc chiến đang diễn ra. Vì Tehran đã gây thiệt hại lớn cho cơ sở hạ tầng dân sự ở các nước láng giềng, nên nhiều khả năng các quốc gia này sẽ yêu cầu được bồi thường trước. Iran cũng sẽ không thể buộc Hoa Kỳ giảm sự hiện diện quân sự hoặc đóng cửa các căn cứ của họ trong khu vực; đây là những quyết định cần được đưa ra tại các thủ đô Ả Rập, chứ không phải ở Washington.
Tuy nhiên, một thỏa hiệp có thể bao gồm việc rút quân và tàu chiến mà Washington đã tập trung ngay trước cửa nhà Iran kể từ tháng Giêng. Iran khó có thể tin tưởng bất cứ sự đảm bảo nào rằng Hoa Kỳ sẽ không tấn công trở lại, và dù sao thì ông Trump cũng khó có thể đưa ra lời đảm bảo đó. Nhưng nếu các cường quốc khác, bao gồm Trung Quốc, Nga và Liên minh châu Âu, ủng hộ lệnh ngừng bắn, điều đó sẽ làm tăng thêm tính đáng tin cậy cho thỏa thuận.
Tehran cũng sẽ tìm kiếm các ưu đãi kinh tế để giúp nước này tái thiết sau chiến tranh. Mặc dù Hoa Kỳ khó có thể giảm nhẹ các lệnh trừng phạt lớn cho Iran, nhưng họ có thể cung cấp một số phòng thở về kinh tế. Giống như việc Trump cho phép miễn trừ mới đối với việc mua dầu của Iran trong thời chiến để giảm bớt giá năng lượng ở Mỹ và hoàn cầu, Washington có thể tiếp tục làm như vậy như một phần của thỏa thuận ngừng bắn để giữ gìn hòa bình. Họ cũng có thể cho phép Iran tiếp cận các tài sản bị đóng băng ở nước ngoài để tái thiết ngành năng lượng của mình thông qua một cơ chế đặc biệt do Bộ Tài chính Mỹ giám sát. Trong nhiệm kỳ đầu tiên của mình, Trump đã đồng ý với một cơ chế tương tự ở Thụy Sĩ để giải quyết những trở ngại tài chính ngoài ý muốn đối với thương mại nhân đạo với Iran do các lệnh trừng phạt của Mỹ gây ra.
Nhà Trắng đang mắc sai lầm khi gắn các cuộc đàm phán ngừng bắn với một thỏa thuận lớn.
Một khoản thuế quá cảnh đối với các tàu đi qua eo biển Hormuz cũng có thể phải là một phần của thỏa thuận. Iran đã bắt đầu áp dụng các khoản phí như vậy, giống như Ai Cập đánh thuế giao thông dọc theo kênh đào Suez. Hoa Kỳ có thể xem xét cho phép Oman và Iran (cùng tuyên bố kiểm soát eo biển Hormuz) vận hành một trạm thu phí chính thức với điều kiện là số tiền thu được phải được đưa vào một tài khoản đặc biệt dành riêng cho việc tái thiết khu vực các địa điểm dân sự bị thiệt hại trong cuộc chiến này.
Việc rút quân của Mỹ và cung cấp các ưu đãi kinh tế, cùng với việc Iran mở cửa hoàn toàn eo biển Hormuz, có thể được thực hiện theo từng giai đoạn để xây dựng lòng tin rằng cả hai bên đang giữ đúng cam kết của mình. Bước đầu tiên, Iran có thể tạo ra một hành lang nhân đạo để cho phép các tàu bị mắc kẹt và các thành viên thủy thủ đoàn, cũng như các hàng hóa thiết yếu như thực phẩm và phân bón, đi qua eo biển. Liên Hợp Quốc và Liên minh châu Âu đã ủng hộ sáng kiến này.
Cuối cùng, một lệnh ngừng bắn cần dẫn đến các cuộc đàm phán dài hạn hơn giữa Hoa Kỳ và Iran. Liên minh trung gian phải cam kết đạt được một thỏa thuận lâu dài hơn, ngăn chặn Iran có được vũ khí hạt nhân và mở đường chấm dứt sự thù địch giữa hai nước. Trong những giờ phút cuối cùng của cuộc đàm phán không thành công hồi tháng Hai, Tehran và Washington dường như đã sắp đạt được một bước đột phá chính trị. Quá trình này cần được khôi phục. Nếu không có con đường ngoại giao để đạt được một hiệp ước không xâm lược lâu dài, một lệnh ngừng bắn sẽ chỉ là sự tạm hoãn trước khi Hoa Kỳ bị cuốn vào một cuộc chiến khác với Iran.