Năm 1891, một vị giáo hoàng đã lên tiếng trong sự hỗn loạn của Cách mạng kỹ nghệ. Năm 2026, vị giáo hoàng cùng tên với ngài đã lên tiếng trong thời đại Trí tuệ Nhân tạo (AI). Truyền thống kết nối các vị rất đáng để tìm hiểu.



D. R. Esparza, trong bản tin ngày 10 tháng 8, 2026 của Aleteia, cho hay: Vào ngày 15 tháng 5 năm 1891, Đức Giáo Hoàng Leo XIII đã công bố một bức thư gửi các giám mục Công Giáo trên thế giới, nhưng chủ đề của nó là tình trạng của giai cấp công nhân ở một châu Âu đang công nghiệp hóa, nơi công nhân nhà máy làm việc trong điều kiện tàn bạo, không sở hữu gì và không có quyền khiếu nại pháp lý. Thông điệp Rerum Novarum — “Về những điều mới mẻ” — bảo vệ quyền sở hữu tư nhân, kêu gọi mức lương công bằng và điều kiện làm việc nhân đạo, khẳng định quyền thành lập công đoàn của người lao động, và nhấn mạnh rằng cả chủ nghĩa tư bản vô độ lẫn chủ nghĩa xã hội cách mạng đều không đưa ra được lời giải thích thỏa đáng về con người.

Theo nghĩa đen nhất, đó là một điều mới mẻ. Chưa có vị giáo hoàng nào viết như vậy trước đây. Và từ đó đã hình thành nên điều mà ngày nay được gọi là giáo huấn xã hội Công Giáo — một hệ thống giáo lý đã được phát triển trong 135 năm, trải qua các cuộc chiến tranh, khủng hoảng kinh tế và sự trỗi dậy, suy tàn của các hệ tư tưởng, luôn luôn quay trở lại cùng một luận điểm nền tảng: rằng con người có phẩm giá bất khả xâm phạm, và mọi sự sắp xếp xã hội, kinh tế và chính trị phải được đánh giá dựa trên việc nó có tôn trọng hay vi phạm phẩm giá đó hay không.

Truyền thống, qua từng thông điệp giáo hoàng

Bốn mươi năm sau Rerum Novarum, vào cùng ngày — 15 tháng 5 năm 1931 — Đức Giáo Hoàng Pi-ô XI đã ban hành Quadragesimo Anno, làm sâu sắc thêm khuôn khổ của người tiền nhiệm và giới thiệu hai nguyên tắc vẫn luôn là trọng tâm kể từ đó: nguyên tắc phụ đới— ý niệm cho rằng các quyết định nên được đưa ra ở cấp độ địa phương nhất có thể — và nguyên tắc liên đới— sự thừa nhận rằng chúng ta có trách nhiệm với nhau. Được viết giữa hai Thế chiến, khi chủ nghĩa phát xít và chủ nghĩa Stalin đang trỗi dậy khắp châu Âu, thông điệp này cảnh báo chống lại cả sự tập trung quyền lực kinh tế vào tay tư nhân và sự thâu tóm toàn diện đời sống xã hội bởi nhà nước.

Đức Giáo Hoàng Gio-an XXIII đã đóng góp hai văn kiện quan trọng. Mater et Magistra (1961) đã mở rộng phạm vi của truyền thống để giải quyết vấn đề phát triển quốc tế và mối quan hệ giữa các quốc gia giàu và nghèo. Pacem in Terris (1963) — được viết trong bối cảnh Khủng hoảng tên lửa Cuba và lần đầu tiên được gửi đến “tất cả những người thiện chí” chứ không chỉ riêng người Công Giáo — đã trình bày một cách toàn diện về nhân quyền dựa trên luật tự nhiên. Đây vẫn là một trong những văn kiện quan trọng nhất trong lịch sử sự tương tác của Giáo Hội Công Giáo với thế giới hiện đại.

Đức Giáo Hoàng Phaolô VI đã đưa truyền thống này vào thời kỳ hậu thuộc địa với thông điệp Populorum Progressio (1967), lập luận rằng sự phát triển đích thực không thể bị thu hẹp thành tăng trưởng kinh tế — mà phải là “toàn diện”, bao gồm sự phát triển đầy đủ của mọi khía cạnh của con người. Câu nói của ngài “phát triển là tên gọi mới của hòa bình” đã đi vào vốn từ vựng thường trực của tư tưởng xã hội Công Giáo.

Đức Giáo Hoàng Gioan Phaolô II đã mang đến cho truyền thống này ba văn bản quan trọng. Thông điệp Laborem Exercens (1981) đã khôi phục ý nghĩa thần học của lao động con người như một sự tham gia vào hoạt động sáng tạo của Thiên Chúa. Thông điệp Sollicitudo Rei Socialis (1987) đã xem xét lại Populorum Progressio và đưa ra một sự phê phán sắc bén hơn đối với cả chủ nghĩa tư bản tự do và chủ nghĩa tập thể cộng sản. Và thông điệp Centesimus Annus (1991) — được xuất bản nhân kỷ niệm 100 năm thông điệp Rerum Novarum, ngay sau khi chủ nghĩa cộng sản sụp đổ — đã đưa ra một đánh giá tinh tế về nền kinh tế thị trường: khẳng định khả năng tạo ra của cải và tự do của nó, đồng thời nhấn mạnh rằng nó cần một khuôn khổ đạo đức và pháp lý vững chắc để ngăn chặn việc nó bóc lột người yếu thế.

Thông điệp Caritas in Veritate (2009) của Đức Benedict XVI đặt tình yêu thương vào trung tâm của truyền thống, lập luận rằng công lý mà thiếu lòng bác ái là không trọn vẹn và cuộc khủng hoảng tài chính toàn cầu đã bộc lộ một cuộc khủng hoảng sâu sắc hơn về ý nghĩa và giá trị. Đức Phanxicô đã mang đến Laudato Si' (2015) và Laudate Deum (2023), kết nối trách nhiệm sinh thái với công bằng xã hội và khẳng định rằng tiếng kêu của trái đất và tiếng kêu của người nghèo là cùng một tiếng kêu.

Và rồi đến một vị Giáo hoàng Leo khác.

Vào ngày 15 tháng 5 năm 2026 — kỷ niệm 135 năm thông điệp Rerum Novarum — Đức Giáo Hoàng Leo XIV đã công bố thông điệp Magnifica Humanitas. Ngày này không phải là ngẫu nhiên. Đức Giáo Hoàng Leo XIV đã chọn danh hiệu giáo hoàng của mình để vinh danh Đức Leo XIII, và việc chọn ngày 15 tháng 5 cho thông điệp đầu tiên của ngài đã đặt ngài một cách rõ ràng vào vị trí kế vị truyền thống mà người tiền nhiệm đã khởi xướng. Trong khi Đức Leo XIII hướng đến thời đại kỹ nghệ, Đức Leo XIV hướng đến thời đại trí tuệ nhân tạo — đặt câu hỏi điều gì sẽ xảy ra với phẩm giá con người khi máy móc có thể thực hiện những công việc được cho là “nhận thức”, khi các thuật toán đưa ra quyết định về cuộc sống của con người, và khi sự tập trung quyền lực kỹ thuật đe dọa tái tạo, dưới dạng kỹ thuật số, những bất bình đẳng tương tự mà thông điệp Rerum Novarum đã vạch trần trong các nhà máy của thế kỷ 19.

Sợi chỉ xuyên suốt tất cả những điều này là một sợi chỉ đơn nhất và nhất quán. Mọi văn kiện trong truyền thống này, từ năm 1891 đến năm 2026, đều bắt đầu từ cùng một điểm: niềm tin rằng con người được tạo dựng theo hình ảnh của Thiên Chúa, điều này mang lại cho mỗi người một phẩm giá bất khả xâm phạm mà không một hệ thống kinh tế hay ý thức hệ chính trị nào có thể vượt qua, và các định chế xã hội phải được đánh giá dựa trên việc chúng phục vụ hay làm suy yếu phẩm giá đó. Truyền thống này không phải là một chương trình chính trị. Nó không nằm trên phổ chính trị tả-hữu, đó là lý do tại sao cả hai phía đều tuyên bố sở hữu nó và cả hai phía đều thất vọng. Nó là một nhân học — một tập hợp các tuyên bố về bản chất của con người — từ đó dẫn đến các kết luận xã hội. Như Sách Giáo lý đã nêu: “Giáo hội đưa ra phán xét đạo đức về các vấn đề kinh tế và xã hội khi các quyền cơ bản của con người hoặc sự cứu rỗi linh hồn đòi hỏi điều đó.” Phán xét đó đã được vang vọng trong suốt một trăm ba mươi lăm năm qua.